Quyết định không khởi tố vụ án hình sự và quyết định hủy bỏ quyết định khởi tố vụ án hình sự là hai văn bản quan trọng trong tố tụng hình sự, thể hiện quyền hạn của Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong việc xác định có tiến hành truy cứu trách nhiệm hình sự hay không. Những quyết định này sẽ đảm bảo quyền lợi công bằng và không làm tốn thời gian cho các bên liên quan. Trong bài viết này, Luật Emerald sẽ phân tích thẩm quyền, trình tự và những căn cứ liên quan để hiểu rõ hơn về vai trò của hai loại quyết định trên.
1. Căn cứ không khởi tố vụ án hình sự, quyết định hủy bỏ quyết định khởi tố vụ án hình sự
Theo quy định tại Điều 157 Bộ luật Tố tụng hình sự, sửa đổi bổ sung 2021 (Bộ luật Tố tụng hình sự) cơ quan có thẩm quyền không được khởi tố vụ án hình sự khi có một trong các căn cứ sau:
– Không có sự việc phạm tội;
– Hành vi không cấu thành tội phạm;
– Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự;
– Người mà hành vi phạm tội của họ đã có bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án có hiệu lực pháp luật;
– Đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự;
– Tội phạm đã được đại xá;
– Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đã chết, trừ trường hợp cần tái thẩm đối với người khác;
– Tội phạm quy định tại khoản 1 các điều 134, 135, 136, 138, 139, 141, 143, 155 và 156 của Bộ luật Hình sự mà bị hại hoặc người đại diện của bị hại không yêu cầu khởi tố.
- Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác.
- Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh.
- Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội.
- Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác.
- Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính.
- Tội hiếp dâm.
- Tội cưỡng dâm.
- Tội làm nhục người khác.
- Tội vu khống.
2. Quyết định không khởi tố vụ án hình sự
Quyết định không khởi tố vụ án hình sự là văn bản được ban hành bởi người có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự, nhằm khẳng định rằng mọi hoạt động tố tụng hình sự đã hoặc đang tiến hành đối với vụ việc bị tố giác, tin báo về tội phạm hoặc kiến nghị khởi tố sẽ chấm dứt và không tiến hành.
2.1. Thẩm quyền ra quyết định
Khoản 1 Điều 147 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định như sau:
“Trong thời hạn 20 ngày kể từ ngày nhận được tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố, Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải kiểm tra, xác minh và ra một trong các quyết định:
a) Quyết định khởi tố vụ án hình sự;
b) Quyết định không khởi tố vụ án hình sự;
c) Quyết định tạm đình chỉ việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố.”
Tại điểm b khoản 2 Điều 41 Bộ luật Tố tụng hình sự còn quy định:
“Khi thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự, Viện trưởng Viện kiểm sát có những nhiệm vụ, quyền hạn:
b) Quyết định tạm đình chỉ việc giải quyết nguồn tin về tội phạm; quyết định khởi tố, không khởi tố, bổ sung hoặc thay đổi quyết định khởi tố vụ án; quyết định khởi tố, bổ sung hoặc thay đổi quyết định khởi tố bị can; quyết định nhập, tách vụ án;”
Dựa theo quy định, thẩm quyền ra quyết định không khởi tố vụ án hình sự thuộc về:
– Cơ quan điều tra.
– Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra.
– Viện trưởng Viện kiểm sát.
2.2. Trình tự tiến hành
Cùng căn cứ theo quy định trên và tại khoản 1 Điều 158 Bộ luật Tố tụng hình sự, trong thời hạn 20 ngày kể từ ngày nhận được tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố, người có thẩm quyền phải kiểm tra, xác minh và khi thấy có một trong các căn cứ như được nêu ở phần 1 thì ra Quyết định không khởi tố vụ án hình sự.
3. Quyết định huỷ bỏ quyết định khởi tố vụ án hình sự
Quyết định hủy bỏ quyết định khởi tố vụ án hình sự là văn bản được ban hành bởi người có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự, nhằm hủy bỏ hiệu lực pháp lý của quyết định khởi tố vụ án hình sự đã được ban hành trước đó. Văn bản này sẽ chấm dứt mọi hoạt động tố tụng hình sự đã hoặc đang tiến hành đối với vụ việc đang được điều tra.
3.1. Thẩm quyền quyết định
Theo quy định tại điểm b khoản 1 Điều 161 Bộ luật Tố tụng hình sự, khi thực hành quyền công tố trong việc khởi tố vụ án hình sự, Viện kiểm sát có nhiệm vụ, quyền hạn: “Hủy bỏ quyết định khởi tố, quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố vụ án hình sự, quyết định không khởi tố vụ án hình sự không có căn cứ và trái pháp luật”.
Tại khoản 2 Điều 165 còn quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự: “Phê chuẩn hoặc hủy bỏ quyết định khởi tố, quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố bị can không có căn cứ và trái pháp luật”.
Như vậy, cơ quan có thẩm quyền quyết định hủy bỏ quyết định khởi tố vụ án hình sự là Viện kiểm sát.
3.2. Trình tự tiến hành
Theo quy định tại Điều 158 Bộ luật Tố tụng hình sự, khi cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra đã ra Quyết định khởi tố vụ án hình sự; và trong giai đoạn điều tra vụ án xét thấy có một trong các căn cứ được nêu ở phần 1 thì Viện kiểm sát sẽ phải ra quyết định hủy bỏ quyết định khởi tố vụ án hình sự và thông báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân đã tố giác, báo tin về tội phạm, kiến nghị khởi tố biết rõ lý do.
Lưu ý: Pháp luật hiện hành không quy định khoảng thời gian cụ thể để cơ quan có thẩm quyền ra Quyết định hủy bỏ quyết định khởi tố vụ án hình sự. Tuy nhiên, theo đúng trình tự thủ tục, quyết định này sẽ được đưa ra sau khi kết thúc giai đoạn khởi tố vụ án và trong tiến trình điều tra vụ án hình sự.
4. Quyền khiếu nại quyết định không khởi tố, quyết định huỷ bỏ quyết định khởi tố
Bộ luật Tố tụng hình sự quy định một chương riêng dành cho những người có quyền khiếu nại, đó là chương XXXIII – Khiếu nại, tố cáo trong tố tụng hình sự.
Tại khoản 2 Điều 158 Bộ luật Tố tụng hình sự có đề cập: Cơ quan, tổ chức, cá nhân đã tố giác hoặc báo tin về tội phạm có quyền khiếu nại quyết định không khởi tố vụ án hình sự. Thẩm quyền và thủ tục giải quyết khiếu nại được thực hiện theo quy định tại Chương XXXIII của Bộ luật này.
Như vậy, cơ quan, tổ chức, cá nhân chỉ được quyền khiếu nại quyết định không khởi tố vụ án hình sự, còn đối với quyết định huỷ bỏ quyết định khởi tố vụ án hình sự sẽ không được quyền khiếu nại.
Phan Văn Có
Xem thêm: Căn cứ khởi tố vụ án hình sự và thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự
Trên đây là bình luận, chia sẻ của Luật Emerald về “Quyết định không khởi tố vụ án hình sự, quyết định hủy bỏ quyết định khởi tố vụ án hình sự”. Nếu Quý vị cần giải đáp thắc mắc hoặc cần tư vấn về các vấn đề pháp lý, Quý vị có thể liên hệ trực tiếp đến hotline 1900 299 289 hoặc gửi câu hỏi đến website emeraldlawfirm.vn hoặc email Emerald.VAA@gmail.com để được hỗ trợ, giải đáp kịp thời. Trân trọng cảm ơn.