1/ Lỗi là gì?
Lỗi là toàn bộ diễn biến tâm lý bên trong của người phạm tội thể hiện thái độ tâm lý của người phạm tội đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội của mình và đối với hậu quả do hành vi đó gây ra được biểu hiện dưới hình thức lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý.
Cấu trúc của lỗi gồm 2 bộ phận là lý trí và ý chí.
– Lý trí: Là khả năng nhận thức tính chất nguy hiểm của hành vi và khả năng nhận thức hậu quả của hành vi đó.
– Ý chí: Là khả năng điều khiển hành vi và khả năng điều khiển hậu quả.
Lỗi là diễn biến tâm lý bên trong của người phạm tội không thể nhận thức bằng trực giác như nhìn thấy, cầm nắm. Việc xác định lỗi chủ yếu thông qua hành vi khách quan mà người phạm tội thực hiện.
Xét về hình thức thể hiện, lỗi bao gồm lỗi cố ý và lỗi vô ý. Trong đó, lỗi cố ý gồm cố ý trực tiếp và cố ý gián tiếp; lỗi vô ý gồm vô ý vì quá tự tin và vô ý do cẩu thả.
2/ Lỗi cố ý, phân biệt lỗi cố ý trực tiếp và cố ý gián tiếp
|
|
Cố ý trực tiếp |
Cố ý gián tiếp |
|
Căn cứ pháp lý |
Khoản 1 Điều 10 Bộ Luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2017 | Khoản 2 Điều 10 Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung 2017 |
|
Định nghĩa |
Lỗi cố ý trực tiếp là lỗi của một người khi thực hiện hành vi phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước được hậu quả của hành vi đó và mong muốn cho hậu quả xảy ra | Lỗi cố ý gián tiếp là lỗi của một người khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội thấy trước hậu quả của hành vi đó có thể xảy ra tuy không mong muốn nhưng có ý thức để mặc hậu quả xảy ra |
|
Về lý trí |
Người phạm tội nhận thức rõ tính chất nguy hiểm của hành vi và nhận thức rõ hậu quả tất yếu xảy ra hoặc có thể xảy ra | Người phạm tội nhận thức rõ tính chất nguy hiểm của hành vi và nhận thức rõ hậu quả có thể xảy ra |
|
Về ý chí |
Người phạm tội mong muốn hậu quả xảy ra. Như vậy, đối với lỗi cố ý trực tiếp thái độ đối với hậu quả là mong muốn tức là hậu quả là mục đích cuối cùng của việc phạm tội và họ chủ động trong việc gây ra hậu | Người phạm tội không mong muốn hậu quả xảy ra nhưng bỏ mặc không quan tâm đến hậu quả, hậu quả xảy ra như thế nào cũng chấp nhận |
| Ví dụ | Một thành niên nghi ngờ người yêu có người khác nên chia tay với mình, vì cảm thấy ghen tức nên anh ta đã có suy nghĩ giết người yêu để không ai có thể dành được người yêu của anh ta. Tối hôm đó, cô gái về phòng dọn đồ, nói chuyện, năn nỉ cô gái ở lại bất thành nên anh thanh niên đã dùng dao đâm nhiều nhát vào người cô gái dẫn đến tử vong.
Xét về mặt lý trí, người này nhận thức được hành vi của mình là nguy hiểm, nhận thức được hậu quả của hành vi và từ hành vi đó suy luận người này mong muốn cho nạn nhân chết (hậu quả xảy ra). Như vậy người này phạm tội với lỗi cố ý trực tiếp. |
Một người cầm dao đâm bừa vào đám đông, nếu có người chết thì sẽ xử tội giết người với lỗi cố ý gián tiếp vì rõ ràng người này có ý thức bỏ mặc cho hậu quả xảy ra. Nếu chỉ có người bị thương tích thì xử lý tội cố ý gây thương tích. Bởi lẽ bản chất của lỗi này là tính chất bỏ mặc cho hậu quả xảy ra. Bỏ mặc thể hiện ở việc người phạm tội thấy trước được hậu quả có thể xảy ra nhưng họ có ý thức chấp nhận tất cả các hậu quả cho dù là hậu quả nào |
Như vậy lỗi cố ý gián tiếp chỉ khác với lỗi cố ý trực tiếp ở thái độ với hậu quả: mong muốn hay bỏ mặc cho hậu quả xảy ra. Hậu quả trong lỗi cố ý gián tiếp không phải là mục đích cuối cùng mà người phạm tội mong đạt đến. Người phạm tội cho rằng hậu quả xảy ra thế nào cũng không cần thiết, nhưng họ phó mặc, không có ý thức ngăn ngừa hậu quả xảy ra.
Lỗi cố ý gián tiếp được quy định trong một số tội nhất định như: tội giết người, tội cố ý gây thương tích… Đối với lỗi cố ý gián tiếp thì hậu quả đến đâu xử lý đến đó.
3/ Lỗi vô ý, phân biệt lỗi vô ý vì tự tin và vô ý do cẩu thả
Vô ý cũng là lỗi bởi lẽ, người phạm tội đã hành động khi không hoặc chưa xem xét, tính toán cần thiết trước khi hành động, trong khi họ trong trạng thái hoàn toàn tự do lựa chọn cách hành động của mình. Do đó, họ vẫn phải chịu trách nhiệm về lỗi vô ý của mình.
Lỗi vô ý gồm vô ý vì quá tự tin và vô ý do cẩu thả. Trong cả hai trường hợp, người phạm tội đều có thái độ thiếu trách nhiệm với hành vi và hậu quả của hành vi đó dẫn đến hậu quả nguy hiểm cho xã hội. Hậu quả xảy ra nằm ngoài mong muốn của họ.
Lỗi vô ý vì tự tin (có người gọi là lỗi vô ý do chủ quan): Người phạm tội tuy thấy trước hành vi của mình có thể gây ra hậu quả nguy hại cho xã hội nhưng cho rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được. (Khoản 1 Điều 11 BLHS 2015 sửa đổi bổ sung 2017).
Nếu trong lỗi cố ý, người phạm tội thấy trước được khả năng thực tế gây ra hậu quả nguy hiểm trong trường hợp cụ thể mà họ đang và sẽ thực hiện hành vi. Còn trong lỗi vô ý do quá tự tin, người phạm tội thấy trước được khả năng mang tính chất trừu tượng. Tức là họ cho rằng đối với mọi trường hợp xử sự như vậy sẽ không gây ra hậu quả. Họ chủ quan tin vào kinh nghiệm, thói quen, tin vào khả năng chuyên nghiệp vụ của mình. Họ không tính toán đến những yếu tố đột xuất, bất ngờ có thể tác động làm hậu quả xảy ra. Nhưng hậu quả thiệt hại vẫn xảy ra trên thực tế.
Việc xác định lỗi vô ý vì quá tự tin cũng như các hình thức lỗi khác phải dựa vào tổng hợp các yếu tố khách quan và chủ quan. Thông thường chỉ coi là lỗi vô ý do tự tin khi người phạm tội có khả năng nào đó để tự tin. Nếu người phạm tội không dựa vào khả năng để tự tin mà vẫn hành động sẽ là lỗi cố ý gián tiếp.
Ví dụ: Có hai người thợ săn (bắn súng rất giỏi) nhìn thấy bác tiều phu đang ngậm tẩu thuốc từ phía xa, họ thách nhau xem ai bắn trúng cái tẩu. Hậu quả là bác tiều phu bị tử vong. Trường hợp này có thể suy luận đây là lỗi vô ý vì quá tự tin vì thực tế người phạm tội có khả năng bắn súng gỏi và họ tự tin là có cơ sở khác với người không có khả năng bắn súng gỏi hoặc chưa bắn bao giờ.
Lỗi vô ý do cẩu thả: “Lỗi vô ý do cẩu thả là trường hợp người phạm tội đã gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội tuy không thấy trước hành vi của mình có thể gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội mặc dù phải thấy trước và có thể thấy trước hậu quả đó”. (Khoản 1 Điều 11 BLHS 2015 sửa đổi bổ sung 2017).
Quy định trên cho thấy lỗi vô ý do cẩu thả được thể hiện như sau: Do cẩu thả mà người phạm tội không nhận thức được hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội (biểu hiện ở trạng thái tâm lý “quên”) không thấy trước hậu quả của hành vi đó. Việc không thấy trước hậu quả có thể là:
- Không nhận thức được mặt thực tế của hành vi;
- Tuy nhận thức được mặt thực tế của hành vi nhưng không nhận thức được khả năng gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội;
- Người phạm tội phải thấy trước và có thể thấy trước hậu quả đó;
- Nghĩa vụ thấy trước hậu quả nguy hiểm cho xã hội (được xác định trên cơ sở nghĩa vụ tuân thủ các quy tắc an toàn chung trong xã hội);
- Có đủ điều kiện để thấy trước hậu quả xảy ra (không có gì cản trở người phạm tội thấy trước hậu quả).
Ví dụ: một người đổ xăng tại cây xăng tiện tay ném mẩu thuốc lá đang hút vào cây xăng gây cháy nổ. Khi ném mẩu thuốc, thực tế họ quên và hành động theo thói quen nên không thấy trước được hành vi của mình là nguy hiểm và cũng không thấy trước được hậu quả. Tuy nhiên, trường hợp này họ phải biết nghĩa vụ phải tuân thủ khi tiếp xúc với vật cháy nổ và cây xăng có biển báo “cấm hút thuốc”. Mặt khác, không có gì cản trở người này nhận thức hành vi và hậu quả mà họ gây ra. Người này phạm tội với lỗi vô ý do cẩu thả.
Lỗi vô ý do cẩu thả có điểm rất giống với trường hợp gây thiệt hại trong trường hợp sự kiện bất ngờ (không có lỗi) ở chỗ: cả hai đều không thấy trước hậu quả xảy ra nhưng sự kiện bất ngờ là người gây thiệt hại không thể thấy trước và do đó họ không phải thấy trước.
Ngoài các hình thức lỗi trong khoa học luật hình sự cũng như trong cấu thành của các tội phạm cụ thể còn tồn tại hình thức hỗn hợp lỗi. Hỗn hợp là trường hợp trong một cấu thành tội phạm nhà làm luật mô tả có hai loại lỗi cố ý và vô ý đối với hành vi và hậu quả xảy ra.
Lỗi cố ý với hành vi nhưng với hậu quả là vô ý. Ví dụ: Trường hợp cố ý gây thương tích dẫn đến chết người Khoản 5, Điều 134 Bộ luật hình sự 2015.
Nếu bạn còn có bất kỳ thắc mắc nào hãy liên hệ ngay vào số điện thoại 1900 299 289 hoặc gửi câu hỏi đến website emeraldlawfirm.vn hoặc email Emerald.VAA@gmail.com để được hỗ trợ, giải đáp kịp thời. Trân trọng cảm ơn.