Chính sách thuế mới đã và sắp có hiệu lực đã tác động không nhỏ lên sự vận hành của xã hội. Trong bài viết này, Luật Emerald sẽ tập trung vào sự thay đổi về quy định áp dụng hóa đơn điện tử và không sử dụng thuế khoán đối với hộ gia đình, cá nhân kinh doanh vào ba nhóm đối tượng chính là Ngân sách nhà nước, hộ, cá nhân kinh doanh và người tiêu dùng. Để có một cái nhìn đúng đắn về sự thay đổi này, Qúy bạn đọc hãy cùng Luật Emerald tìm hiểu nhé!
1. Tác động của chính thuế mới đến Ngân sách nhà nước
Tất nhiên, thuế, với vai trò là một nguồn thu cho ngân sách nhà nước, trước hết là để đảm bảo lợi ích vật chất cho sự vận hành của nhà nước.
Trước đây, việc thu thuế khoán là để tạo sự thuận tiện cho các Hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh. Bởi lẽ, đây là phương pháp tính thuế đơn giản, dễ áp dụng cho các Hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh nhỏ lẻ chưa có trình độ về kế toán, quản lý sổ sách, hóa đơn.
Tuy nhiên, thực trạng cho thấy, việc duy trì thuế khoán đã làm phát sinh thất thu cho ngân sách nhà nước. Việc thu thuế khoán đã phản ánh sự thiếu chính xác trong đánh giá thu nhập thực tế của hộ khoán. Bình quân trong tháng 3/2025, mức thu thuế khoán là hơn 672 nghìn đồng mỗi hộ/cá nhân. Trong khi đó, mức thuế bình quân theo phương pháp kê khai đạt 4,6 triệu đồng/hộ, cá nhân/tháng. Chênh lệch gần 7 lần giữa hai hình thức[1]. Hơn thế nữa, duy trì thuế khoán còn tạo ra môi trường cho các hộ kinh doanh “núp bóng”, mặc dù quy mô kinh doanh rất lớn, thậm chí có cá nhân kinh doanh thu về hàng trăm triệu đồng mỗi ngày[2] nhưng vẫn lấy mác nhỏ lẻ để đóng thuế khoán với mức thuế thấp.
Tóm lại, thuế khoán hiện nay đã bộc lộ nhiều hạn chế, tiềm ẩn nguy cơ thất thu ngân sách, tạo ra sự thiếu minh bạch trong việc khai thuế và nộp thuế. Sự thay đổi trong việc loại bỏ thuế khoán là bước đầu tiên và quan trọng giúp củng cố ngân sách nhà nước.
Với vai trò là người đưa ra chính sách, Nhà nước sẽ vấp phải một số những bất cập khi chính sách thuế mới được thực thi. Trước hết, chắc chắn sẽ vấp phải những phản ứng tiêu cực của các hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh – những người vốn đã quen với thuế khoán trước đây. Thêm vào đó, với sự truy sát gắt gao hàng giả, hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc đã gây sức ép khiến ở một số địa phương đã xuất hiện các “tiểu thương” đóng cửa, ngừng kinh doanh, hay chỉ thu tiền mặt nhằm mục đích trốn thuế. Sự bất bình, cộng thêm các thế lực chống phá liên tục kích động, chia rẽ bằng các luận điệu xuyên tạc, bóp méo chính là khía cạnh tiêu cực lớn nhất mà Nhà nước phải xoa dịu. Ở một khía cạnh khác, sự xóa bỏ phương pháp khoán và áp dụng hóa đơn điện tử cho các hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh đòi hỏi một nỗ lực lớn từ nhà nước trong việc đào tạo đội ngũ cán bộ thuế làm việc một cách bài bản, chuyên nghiệp, xây dựng lộ trình rõ ràng, và có thời gian để dân làm quen và thích nghi. Cả quá trình này yêu cầu Nhà nước phải đặt ra hai loại chi phí, đó là: chi phí đào tạo và giám sát việc tuân thủ quy định của các cán bộ thuế và chi phí xây dựng hệ thống hạ tầng hoàn chỉ trong việc tổ chức thu thuế. Nếu cộng dồn cả hai loại chi phí này lại, thì tổng chi phí dường như là rất lớn, đặc biệt là chi phí quản lý và hỗ trợ kê khai cho hơn 2 triệu hộ kinh doanh.
2. Tác động của chính sách thuế mới lên Hộ gia đình, cá nhân kinh doanh
Hộ gia đình, cá nhân kinh doanh có thể nói là trong những đối tượng điều chỉnh trực tiếp của sự thay đổi lớn về thuế lần này. Từ ngày 1/6/2025, hộ gia đình, cá nhân kinh doanh có doanh thu phát sinh từ hoạt động kinh doanh, cung cấp hàng hóa dịch vụ từ 1 tỷ đồng trở lên phải sử dụng hóa đơn điện tử. Đầu năm sau, từ ngày 1/1/2026, thuế khoán chính thức không còn được sử dụng cho hộ gia đình, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ.
“Một chính sách mới ban hành thì bao giờ cũng có tác động thuận và nghịch”[3]. Khi tác động thuận lớn hơn tác động nghịch, người dân và chính nhà nước đều có lợi, và ngược lại. Với vai trò là một chính sách công, chính sách thuế mới này đã nhanh chóng bộc lộ những tác động tích cực và cả tiêu cực của nó lên Hộ gia đình, cá nhân kinh doanh.
Về mặt tích cực, loại bỏ thuế khoán là một cách giúp các hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh nhỏ lẻ làm quen với chế độ kế toán, sử dụng hóa đơn, chứng từ vào trong vận hành hoạt động sản xuất kinh doanh, cung ứng dịch vụ. Với sự làm quen mới này, có thể là bước đệm lớn để doanh nghiệp chuyển đổi từ loại hình kinh doanh nhỏ lẻ sang kinh doanh theo hình thức tổ chức doanh nghiệp bài bản hơn và với quy mô lớn hơn, tạo điều kiện cải thiện đời sống người dân và thúc đầy nền kinh tế phát triển.
Mặt trái của chính sách thuế mới này là nó đặt lên vai những hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh một áp lực không hề nhỏ. Trước hết, là về chi phí vận hành chế độ sổ sách kế toán, lưu trữ hóa đơn điện tử đầu vào và đầu ra, đầu tư cho trang thiết bị phần mềm kết nối thuế. Thậm chí, trong trường hợp bất khả kháng, họ còn phải thuê cả kế toán. Thứ hai, đa số các hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh là các tiểu thương nhỏ lẻ, núp hẻm hoặc người già, thiếu kiến thức về vận hành sản xuất kinh doanh; thêm vào đó, hoạt động buôn bán đa phần diễn ra với giá trị nhỏ có thể là từ vài nghìn đồng đến vài chục nghìn đồng, buôn bán lắt nhắt khó khăn trong việc nhập dữ liệu sổ sách. Thứ ba, việc chuyển đổi thuế nếu áp dụng cứng nhắc có thể hoàn toàn loại bỏ người dân nghèo mưu sinh ra khỏi thị trường. Đây là câu chuyện của hàng ngàn người dân nghèo đang hằng ngày mưu sinh bằng vài ba nồi chào bán buổi sáng trước hiên nhà của ai đó hay vài cửa hiệu tạp hóa bán vài cân đường, cân muối tại nhà. Khi chính sách hóa đơn điện tử được áp dụng, liệu họ phải đạp lên quy định để sống? Hay phải ngậm ngùi đóng đi cánh cổng mưu sinh của mình lại vì không đáp ứng được yêu cầu đặt ra? Vấn đề này lại đặt ra yêu cầu đối với nhà nước, một chính sách áp dụng cho tất cả sẽ không phù hợp với tất cả[4], mà cần có những loại lệ, những cánh cửa cứu sống cho người dân.
3. Tác động của chính sách thuế lên người tiêu dùng
Có thể nói, hoạt động kinh doanh, cung cấp dịch vụ của các hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh không thể thiếu vai trò của người tiêu dùng, là đích đến cuối cùng của hàng hóa, dịch vụ. Do đó, khi chính sách thuế tác động lên hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh nó cũng phần nào tác động một cách gián tiếp và trực tiếp đến người tiêu dùng.
Có thể nói, chính xác thuế mới này sẽ có phần tác động tích cực đến quyền lợi của người tiêu dùng. Trước hết, việc áp dụng hóa đơn điện tử, không chỉ kiểm soát doanh thu đầu ra đầu vào của hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh mà còn là một cách kiểm tra xuất xứ và giá cả của hàng hóa. Chính vì lý do đó, mà hàng hóa đến được với tay người tiêu dùng đảm bảo có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và đảm bảo được giá cả hợp lý trên thị trường, nâng cao niềm tin của người tiêu dùng vào thị trường hàng hóa. Thêm vào đó, khi người mua được cung cấp hóa đơn rõ ràng, minh bạch, thì sẽ nâng cao khả năng chịu trách nhiệm của người bán đối với hàng hóa, dịch vụ do mình cung cấp và đồng thời người mua cũng có căn cứ trong việc khiếu nại chất lượng hàng hóa, dịch vụ và bồi thường thiệt hại khi người tiêu dùng bị xâm phạm quyền lợi.
Có nhiều tác động tích cực là vậy, tuy nhiên, như một con dao hai lưỡi, sự thay đổi về chính sách thuế cũng sẽ mang lại nhiều hạn chế đối với người tiêu dùng. Đầu tiên, khi mà việc đóng thuế trở nên quá rõ ràng và có thể tính toán được thì hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh cung cấp hàng hóa dịch vụ sẽ có xu hướng tăng giá hàng hóa để bù lại phần thuế đã đóng, khi đó người tiêu dùng sẽ chịu ảnh hưởng trực tiếp. Thêm vào đó, mặc dù đảm bảo hàng hóa sử dụng là có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, nhưng về chất lượng của hàng hóa thì không ai có thể đảm bảo chắc chắn. Chỉ loại bỏ được hàng giả, hàng nhái, nhưng chất lượng hàng hóa vẫn như cũ nhưng giờ đây người tiêu dùng lại phải mua với giá cao hơn. Thứ ba, và dễ thấy nhất đó là thực trạng hiện giờ tại một số cửa hàng, đó là việc hộ, cá nhân kinh doanh chỉ cho phép người mua dùng tiện mặt để thanh toán cho hàng hóa, không chấp nhận chuyển khoản vì “ngại thuế” gây bất tiện cho người tiêu dùng. Cuối cùng, người tiêu dùng sẽ có nguy cơ khó tiếp cận được nguồn hàng giá rẻ – vốn đến từ các hộ, cá nhân kinh doanh có quy mô nhỏ, chi phí vận hành thấp. Sự thay đổi về thuế có thể khiến các hộ, cá nhân kinh doanh có nguồn hàng rẻ nhưng quy mô mua bán nhỏ lẻ, không theo kịp sự đổi mới bị loại bỏ ra khỏi thị trường hoặc buộc phải tăng giá để bù đắp chi phí vận hành. Chính điều đó tác động lên người tiêu dùng, buộc họ phải lựa chọn nguồn cung cấp khác với giá cao hơn hoặc vẫn mua tại nhà cung cấp cũ với cùng loại hàng như cũ nhưng giá lại đội lên nhiều.
Tóm lại, bất kỳ một chính sách nào đều sẽ mang lại tác động tiêu cực và tích cực cho xã hội. Nhà nước thay đổi chính sách về thuế để tạo ra sự rõ ràng, minh bạch cho nguồn thu của ngân sách công và khuyến khích người dân làm giàu. Tuy nhiên, không phải bất kỳ người dân nào cũng mong muốn làm giàu, có người với họ, chỉ đơn giản là mong muốn mưu sinh. Sự hoang mang, lo lắng, của những hộ kinh doanh, những hàng quán đóng cửa im lìm chính là một thực tế rất điển hình. Do đó, vấn đề thiết thực nhất là Nhà nước phải vạch ra hướng đi đúng đắn, tính toán một cách cẩn thận để thực thi cái minh bạch, rõ ràng nhưng vẫn đảm bảo cuộc sống cho những người đang cố gắng mưu sinh.
Nhựt Anh
Trên đây là chia sẻ của Luật Emerald về “Tác động của chính sách thuế mới lên xã hội”. Nếu Quý vị cần giải đáp thắc mắc hoặc cần tư vấn về các vấn đề pháp lý, Quý vị có thể liên hệ trực tiếp đến hotline 1900 299 289 hoặc gửi câu hỏi đến website emeraldlawfirm.vn hoặc email Emerald.VAA@gmail.com để được hỗ trợ, giải đáp kịp thời. Trân trọng cảm ơn./.
[1] Nguyễn Lê, Bỏ thuế khoán chậm nhất năm 2026, hộ kinh doanh bước vào lộ trình mới, ngày 17/05/2025. Có tại: https://vietnamnet.vn/ho-kinh-doanh-can-duoc-ho-tro-gi-khi-bo-thue-khoan-2400135.html
[2] Cẩm Tú, “Khai tử” thuế khoán: Hết thời doanh thu khủng nhưng nộp thuế chỉ vài trăm nghìn, ngày 24/05/2025. Có tại: https://vov.vn/kinh-te/khai-tu-thue-khoan-het-thoi-doanh-thu-khung-nhung-nop-thue-chi-vai-tram-nghin-post1201492.vov
[3] Tư Giang, Áp dụng thuế điện tử – liệu thu có bù nổi chi?, ngày 08/06/2025. Có tại: https://vietnamnet.vn/ap-dung-thue-dien-tu-lieu-thu-co-bu-noi-chi-2409220.html
[4] Tlđd (3)