1/ Hiệu lực của Bộ luật Hình sự về thời gian
Căn cứ khoản 1 Điều 7 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2017, cụ thể:
“Điều luật được áp dụng đối với một hành vi phạm tội là điều luật đang có hiệu lực thi hành tại thời điểm mà hành vi phạm tội được thực hiện.”
Theo quy định này, các hành vi phạm tội xảy ra tại thời điểm Bộ luật Hình sự này có hiệu lực trở đi thì các quy định trong Bộ luật này sẽ được áp dụng.
Theo quy định tại Điều 426 Bộ luật hình sự 2015 thì Bộ luật này có hiệu lực thi hành từ ngày 1 tháng 1 năm 2018.
Tuy nhiên để xác định hiệu lực của Bộ luật hình sự 2015 và áp dụng nó thì việc xác định thời gian mà hành vi phạm tội xảy ra có ý nghĩa quan trọng. Việc xác định thời điểm hành vi phạm tội xảy ra theo nguyên tắc sau:
– Đối với tội có cấu thành vật chất, thời điểm thực hiện hành vi phạm tội là thời điểm người phạm tội gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội được quy định trong mặt khách quan cấu thành tội phạm.
– Đối với tội phạm do đồng phạm có tổ chức thực hiện thì tội phạm được coi là hoàn thành khi người thực hành thực hiện hành vi thỏa mãn tất cả các dấu hiệu của cấu thành tội phạm mà họ bàn bạc, thỏa thuận, dự định thực hiện trước đó. Do đó, người thực hành thực hiện hành vi phạm tội ở thời điểm nào thì áp dụng Bộ luật hình sự đang có hiệu lực tại thời điểm đó để xử lý họ.
– Đối với tội liên tục tức là hành vi phạm tội bao gồm nhiều hành vi cùng loại thì thời điểm hoàn thành của tội phạm là thời điểm hành vi đầu tiên được thực hiện. Do đó, đối với tội liên tục thì người phạm thực hiện hành vi đầu tiên ở thời điểm nào thì áp dụng Bộ luật hình sự đang có hiệu lực tại thời điểm đó để xử lý.
– Đối với tội kéo dài, là loại tội mà hành vi phạm tội diễn ra trong khoảng thời gian dài không gián đoạn thì tội phạm được phát hiện tại thời điểm nào thì áp dụng Bộ luật hình sự đang có hiệu lực tại thời điểm đó để xử lý. Ví dụ:: Một người tàng trữ trái phép vũ khí quân dụng từ năm 2014, đến tháng 8 năm 2016 mới phát hiện thì áp dụng Bộ luật hình sự năm 2015 để xử lý họ.
2/ Áp dụng nguyên tắc có lợi cho người phạm tội quy định như thế nào trong Bộ luật Hình sự?
Nguyên tắc hiệu lực theo thời gian quy định tại Khoản 1 Điều luật, tuy nhiên để đảm bảo nguyên tắc nhân đạo thì Bộ luật hình sự Việt Nam ghi nhận nguyên tắc có lợi cho người phạm tội như sau:
Theo đó, quy định của Bộ luật hình sự mới nếu không có lợi cho người phạm tội, thì không được áp dụng đối với hành vi phạm tội đã thực hiện trước khi điều luật đó có hiệu lực thi hành. Cụ thể tại khoản 2 Điều 7 Bộ luật Hình sự:
Theo Khoản 2 “Điều luật quy định một tội phạm mới, một hình phạt nặng hơn, một tình tiết tăng nặng mới hoặc hạn chế phạm vi áp dụng án treo, miễn trách nhiệm hình sự, loại trừ trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, giảm hình phạt, xóa án tích và quy định khác không có lợi cho người phạm tội, thì không được áp dụng đối với hành vi phạm tội đã thực hiện trước khi điều luật đó có hiệu lực thi hành.”
Điều đó có nghĩa là một hành vi phạm tội xảy ra trước 0 giờ 00 ngày 1 tháng 1 năm 2018 (thời điểm Bộ luật hình sự năm 2015 có hiệu lực) thì không áp dụng Bộ luật hình sự năm 2015 để áp dụng xử lý.
Ví dụ: Điều 216 Bộ luật hình sự 2015 quy định Tội trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động. Tội này không quy định trong Bộ luật hình sự 1999. Vậy, những hành vi trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động xảy ra trước 0 giờ 00 ngày 1 tháng 1 năm 2018, nhưng sau 0 giờ 00 ngày 1 tháng 1 năm 2018 mới bị phát hiện thì không bị xử lý hình sự theo quy định tại Điều 126 Bộ luật hình sự 2015.
Cũng đảm bảo nguyên tắc nhân đạo, nếu quy định của Bộ luật hình sự mới có lợi cho người thực hiện hành vi phạm tội trước ngày nó có hiệu lực nhưng sau ngày nó có hiệu lực mới bị phát hiện, đang xử lý thì cho phép áp dụng quy định của Bộ luật hình sự mới để áp dụng xử lý.
Theo quy định này thì các điều luật của Bộ luật hình sự mới có lợi cho người phạm tội gồm: “Điều luật xóa bỏ một tội phạm, một hình phạt, một tình tiết tăng nặng, quy định một hình phạt nhẹ hơn, một tình tiết giảm nhẹ mới hoặc mở rộng phạm vi áp dụng án treo, miễn trách nhiệm hình sự, loại trừ trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, giảm hình phạt, tha tù trước thời hạn có điều kiện, xóa án tích và quy định khác có lợi cho người phạm tội, thì được áp dụng đối với hành vi phạm tội đã thực hiện trước khi điều luật đó có hiệu lực thi hành.” (Khoản 3 Điều 7 Bộ luật Hình sự).
Ví dụ: Khoản 4 Điều 133 Bộ luật hình sự 1999 quy định hình phạt tử hình đối với tội cướp tài sản nhưng Điều 168 Bộ luật hình sự 2015 đã bỏ hình phạt tử hình đối với tội cướp tài sản. Như vậy, đối với hành vi cướp tài sản được thực hiện trước 0 giờ 00 ngày 1 tháng 1 năm 2018 và sau thời điểm này mới bị phát hiện, đang khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử đang thi hành án hoặc đang xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm thì sẽ áp dụng Bộ luật hình sự 2015 (người phạm tội sẽ không bị tử hình mà được chuyển xuống hình phạt chung thân).
3/ Tuy nhiên, theo Nghị quyết số 41/2017/QH14 ngày 20 tháng 6 năm 2017 của Quốc hội về thi hành Bộ luật hình sự 2015 thì cũng có những ngoại lệ đối với việc áp dụng nguyên tắc có lợi. Cụ thể:
Đối với hành vi hoạt động phỉ quy định tại Điều 83, hành vi đăng ký kết hôn trái pháp luật quy định tại Điều 149, hành vi kinh doanh trái phép quy định tại Điều 159, hành vi cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng quy định tại Điều 165 của Bộ luật hình sự năm 1999 xảy ra trước 0 giờ 00 ngày 1 tháng 1 năm 2018 mà sau thời điểm đó vụ án đang trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử thì tiếp tục áp dụng quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 để xử lý;
Trường hợp vụ án đã được xét xử và đã có bản án, quyết định của Tòa án, thì không được căn cứ vào việc Bộ luật hình sự năm 2015 không quy định tội danh hoạt động phỉ, tội danh đăng ký kết hôn trái pháp luật, tội danh kinh doanh trái phép, tội danh cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng để kháng cáo, kháng nghị theo hướng không phạm tội.
Trong trường hợp người bị kết án đang chấp hành án về tội hoạt động phỉ, tội đăng ký kết hôn trái pháp luật, tội kinh doanh trái phép, tội cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đã chấp hành xong bản án thì vẫn áp dụng quy định tương ứng của các văn bản quy phạm pháp luật hình sự có hiệu lực trước 0 giờ 00 ngày 1 tháng 1 năm 2018 để giải quyết.
Trân trọng.
Tài liệu tham khảo: Bình luận khoa học Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2017