Trong đời sống kinh tế xã hội ngày càng phát triển hiện nay, các quan hệ dân sự không chỉ gói gọn trong mối quan hệ giữa các bên trực tiếp tham gia giao dịch mà còn có thể ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của những chủ thể khác trong xã hội. Do đó, để đáp ứng nhu cầu của xã hội cũng như góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật nước ta, BLDS 2015 đã hoàn thiện quy định về “Hiệu lực đối kháng với người thứ ba” trên cơ sở của BLDS 2005. Để hiểu rõ hơn về quy định trên xin kính mời Quý vị hãy cùng Luật Emerald tìm hiểu và phân tích qua bài viết dưới đây.
1. Hiệu lực đối kháng với người thứ ba là gì?
Hiệu lực đối kháng với người thứ ba là một khái niệm hoàn toàn mới, được xây dựng trong BLDS 2015. So với trước đây, BLDS 2005 không quy định cụ thể về vấn đề trên tuy nhiên xét về nội dung cũng như bản chất thì vấn đề này đã được quy định tại khoản 3 Điều 323 BLDS 2005: “Trường hợp giao dịch bảo đảm được đăng ký theo quy định của pháp luật thì giao dịch bảo đảm đó có giá trị pháp lý đối với người thứ ba, kể từ thời điểm đăng ký”. Khi đem quy định trên so sánh với khoản 1 Điều 297 BLDS 2015: “Biện pháp bảo đảm phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba từ khi đăng ký biện pháp bảo đảm hoặc bên nhận bảo đảm nắm giữ hoặc chiếm giữ tài sản bảo đảm” ta có thể thấy được “Có giá trị pháp lý với người thứ ba” chính là tiền thân của “Hiệu lực đối kháng với người thứ ba”.
Dù BLDS 2015 đã kế thừa và phát huy tinh thần của BLDS 2005 nhưng hiện nay trong chính Bộ luật cũng như các văn bản liên quan không quy định rõ về khái niệm “Hiệu lực đối kháng với người thứ ba” là gì. Tuy nhiên, khi xem xét trên khía cạnh thực tiễn áp dụng quy định thì chúng ta có thể hiểu được phần nào về quy định trên. Trước hết cần phải hiểu “người thứ ba” là gì. Trong một quan hệ dân sự, thông thường quyền và nghĩa vụ chỉ phát sinh và ràng buộc giữa các chủ thể trực tiếp tham gia vào việc xác lập quan hệ đó. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, dù không tham gia vào quá trình hình thành, một số chủ thể khác vẫn có thể bị tác động hoặc phải tôn trọng những quyền và nghĩa vụ phát sinh từ quan hệ dân sự ban đầu. Điều này cho thấy phạm vi ảnh hưởng của quan hệ dân sự không phải lúc nào cũng giới hạn trong các bên ký kết, mà có thể lan tỏa đến những “người thứ ba” có liên quan. Do đó, “Hiệu lực đối kháng với người thứ ba” là khi các bên xác lập biện pháp bảo đảm theo quy định của pháp luật thì quyền và nghĩa vụ không chỉ phát sinh đối với các bên trực tiếp tham gia giao dịch mà còn phát sinh hiệu lực với người thứ ba không phải là chủ thể tham gia trong giao dịch bảo đảm.
2. Thời điểm phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba
Thời điểm làm phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba được quy định trong BLDS 2015 tại khoản 1 Điều 297: “Biện pháp bảo đảm phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba từ khi đăng ký biện pháp bảo đảm hoặc bên nhận bảo đảm nắm giữ hoặc chiếm giữ tài sản bảo đảm”. Việc đăng ký giao dịch bảo đảm là một hình thức để các bên công khai việc tài sản đã được dùng để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự. Do đó khi các chủ thể khác (người thứ ba) tham gia một giao dịch khác nhưng có liên quan đến tài sản đã được đăng ký biện pháp bảo đảm thì người đó cần phải biết và cân nhắc để tránh gây thiệt hại đến quyền lợi và nghĩa vụ của bản thân. Việc đăng ký biện pháp bảo đảm có thể là do pháp luật quy định hoặc các bên tự thỏa thuận với nhau.
Trên cơ sở kế thừa và phát huy tinh thần của BLDS 2005 và còn để đáp ứng nhu cầu của xã hội cũng như hoàn thiện quy định pháp luật hiện hành, BLDS 2015 đã mở rộng hơn quy định về thời điểm phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba. Cụ thể trong BLDS 2015 không chỉ quy định thời điểm phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba là kể từ khi đăng ký giao dịch bảo đảm mà còn bổ sung thêm trường hợp hiệu lực đối kháng với người thứ ba phát sinh từ thời điểm bên nhận bảo đảm nắm giữ hoặc chiếm giữ tài sản. Việc mở rộng các trường hợp làm phát sinh đã cho các chủ thể khi tham gia vào một quan hệ dân sự có thể xem xét để vận dụng pháp luật một cách linh hoạt hơn đối với những tài sản mà pháp luật không quy định bắt buộc phải đăng ký giao dịch bảo đảm.
Quy định này nhằm bảo đảm sự minh bạch và an toàn trong xác lập quan hệ dân sự, tránh tình trạng một tài sản bị dùng để bảo đảm cho nhiều nghĩa vụ nhưng bản thân tài sản lại không đủ giá trị để thanh toán cho tất cả nghĩa vụ đó.
3. Các hệ quả khi phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba
Khi phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba thì căn cứ tại khoản 2 Điều 297 BLDS 2015 người nhận bảo đảm có các quyền cơ bản như sau:
Thứ nhất, bên nhận bảo đảm có quyền truy đòi tài sản bảo đảm. Theo quy định tại khoản 1 Điều 166 BLDS 2015 thì quyền đòi lại tài sản thuộc về chủ sở hữu và chủ thể có quyền khác đối với tài sản. Do đó trong trường hợp tài sản đã được mang đi bảo đảm cho nghĩa vụ dân sự nhưng trên thực tế lại do người thứ ba chiếm giữ, nếu chỉ áp dụng chung các quy định về quyền đòi tài sản nêu trên thì bên nhận bảo đảm không phải là chủ thể có quyền đòi lại tài sản đó. Để giải quyết vấn đề trên BLDS 2015 đã thiết lập cơ chế pháp lý cho phép bên nhận bảo đảm có quyền truy đòi tài sản đã bảo đảm, ngay cả khi tài sản đang nằm trong tay người thứ ba. Cơ chế này góp phần bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của bên nhận bảo đảm, duy trì tính an toàn và ổn định trong các quan hệ dân sự trên thực tế, giảm thiểu tình trạng “tẩu tán tài sản” nhằm trốn tránh nghĩa vụ đã được các bên giao kết từ trước.
Thứ hai, bên nhận bảo đảm có quyền được ưu tiên thanh toán đối với tài sản bảo đảm. Trên thực tế tồn tại rất nhiều trường hợp một tài sản nhưng được dùng để bảo đảm thực hiện nhiều nghĩa vụ, khi đó việc xác định thứ tự ưu tiên thanh toán sẽ là vô cùng quan trọng vì rất có thể tài sản bảo đảm đó không đủ giá trị để thanh toán cho tất cả các nghĩa vụ được bảo đảm. Căn cứ khoản 1 Điều 308 BLDS 2015 ta có thể thấy các nhà làm luật đã liệt kê rất chi tiết ba trường hợp cụ thể về thứ tự ưu tiên thanh toán giữa các bên cùng nhận tài sản bảo đảm.
Nếu các biện pháp bảo đảm đều phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba (thông qua việc đăng ký hoặc do bên nhận bảo đảm nắm giữ, chiếm giữ tài sản) thì thứ tự thanh toán được xác định theo thứ tự xác lập hiệu thực đối kháng. Nói cách khác, quyền bảo đảm nào phát sinh hiệu lực đối kháng sớm hơn thì sẽ được ưu tiên thanh toán trước khi xử lý tài sản bảo đảm.
Trường hợp vừa tồn tại biện pháp bảo đảm phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba vừa tồn tại biện pháp bảo đảm không phát sinh hiệu lực thì nghĩa vụ có biện pháp bảo đảm có hiệu lực đối kháng với người thứ ba sẽ được thanh toán trước. Quy định này cho thấy pháp luật đề cao tính công khai, minh bạch khi ưu tiên thanh toán cho nghĩa vụ có biện pháp bảo đảm đã phát sinh hiệu lực đối kháng nhằm khuyến khích các bên tham gia trong quan hệ dân sự có bảo đảm chủ động trong việc thực hiện thực hiện các thủ tục cần thiết như đăng ký biện pháp bảo đảm hoặc xác lập việc nắm giữ, chiếm giữ tài sản, nhằm công khai quyền của mình và bảo đảm khả năng được ưu tiên bảo vệ khi xảy ra tranh chấp hoặc xử lý tài sản bảo đảm.
Trong trường hợp các biện pháp bảo đảm đều không phát sinh hiệu lực đối kháng thì thứ tự thanh toán sẽ được xác định theo thứ tự xác lập biện pháp bảo đảm. Các bên cùng nhận bảo đảm có thể thỏa thuận thay đổi thứ tự ưu tiên thanh toán cho nhau, tuy nhiên bên thế quyền ưu tiên thanh toán chỉ được ưu tiên thanh toán phạm vi bảo đảm của bên mà mình thế quyền.
4. Những lưu ý về hiệu lực đối kháng với người thứ ba
Căn cứ khoản 1 Điều 23 NĐ 21/2021 Quy định thi hành Bộ luật Dân sự về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ thì “Biện pháp bảo đảm chỉ phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba trong trường hợp hợp đồng bảo đảm đã có hiệu lực pháp luật”. Nếu hợp đồng bảo đảm chưa có hiệu lực pháp luật hoặc bị vô hiệu thì quyền bảo đảm chưa được hình thành dẫn đến không có cơ sở để ràng buộc hay chống lại người thứ ba dù cho các bên đã thực hiện việc đăng ký biện pháp bảo đảm. Có thể nói rằng, hiệu lực đối kháng với người thứ ba chỉ phát sinh sau khi hợp đồng bảo đảm đã có hiệu lực pháp luật và được công khai thông qua việc đăng ký hoặc bên nhận bảo đảm nắm giữ, chiếm giữ tài sản bảo đảm.
Thực tế tồn tại rất nhiều trường hợp biện pháp bảo đảm chưa hoặc không phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba thì câu hỏi đặt ra đó là mối quan hệ giữa hợp đồng bảo đảm và hiệu lực đối kháng với người thứ ba có ràng buộc lẫn nhau không. Tại NĐ 21/2021 Quy định thi hành Bộ luật Dân sự về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ đã cho chúng ta câu trả lời. Theo khoản 4 Điều 22 của NĐ trên đã cho thấy giữa hiệu lực đối kháng với người thứ ba có mối liên hệ tách biệt với hiệu lực của hợp đồng bảo đảm, cụ thể “Biện pháp bảo đảm chưa phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba không làm thay đổi hoặc không làm chấm dứt hiệu lực của hợp đồng bảo đảm”. Hiệu lực đối kháng với người thứ ba chỉ thể hiện việc bảo đảm giữa các bên đã được thể hiện một cách công khai và có thể ràng buộc các chủ thể không tham gia vào quan hệ dân sự. Trong khi đó, hiệu lực của hợp đồng bảo đảm là để ràng buộc giữa các bên trực tiếp tham gia vào quan hệ dân sự. Đây là hai vấn đề pháp lý hoàn toàn khác nhau do đó dù biện pháp bảo đảm chưa hoặc không phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba thì hợp đồng bảo đảm vẫn có giá trị pháp lý và làm phát sinh quyền cũng như nghĩa vụ của các bên tham gia hợp đồng.
Nói tóm lại, hiệu lực đối kháng với người thứ ba có ý nghĩa bảo đảm rằng quyền hoặc giao dịch dân sự không chỉ ràng buộc giữa các bên mà còn ràng buộc đối với các chủ thể khác trong xã hội. Khi đã phát sinh hiệu lực đối kháng, người thứ ba dù không tham gia giao dịch vẫn phải thừa nhận và tuân thủ. Điều này giúp bảo vệ quyền lợi của chủ thể có quyền, xác lập thứ tự ưu tiên đối với tài sản và góp phần bảo đảm tính công khai, bình đẳng cho các quan hệ dân sự.
Tấn Phát
Trên đây là chia sẻ của Luật Emerald về “Hiệu lực đối kháng với người thứ ba”. Nếu Quý vị cần giải đáp thắc mắc hoặc cần tư vấn về các vấn đề pháp lý, Quý vị có thể liên hệ trực tiếp đến hotline 1900 299 289 hoặc gửi câu hỏi đến website emeraldlawfirm.vn hoặc email emerald.VAA@gmail.com để được đội ngũ Luật sư của Luật Emerald hỗ trợ giải đáp kịp thời và chính xác. Trân trọng cảm ơn.